Część 1: Prośba i warunek
Iwonka, przecież pracujesz w szpitalu. Wiesz, co to znaczy wysokie ciśnienie. Mama nie może teraz zostać sama.
Paweł siedział naprzeciwko żony przy kuchennym stole i patrzył na nią tak, jakby od jej jednej decyzji zależało czyjeś życie. Dłonie złożył niemal jak do modlitwy. Brakowało tylko, żeby uklęknął na kafelkach.
Iwona powoli mieszała kawę, patrzyła na niego znad kubka, a para unosiła się jej przed twarzą.
— Paweł, twoja mama twierdzi, że miała 200 na 120, ale wyniki ma prawidłowe. EKG też. Widziałam zdjęcie wypisu, które ci wysłała.
— Może akurat wtedy ciśnienie spadło.
— Oczywiście. A w sobotę cudownie odzyskała siły, bo sąsiadka widziała ją na bałuckim rynku z dwiema pełnymi torbami. Podobno jeszcze pokłóciła się z kierowcą autobusu, bo nie chciał poczekać, aż usiądzie.
Paweł opuścił wzrok. Dobrze wiedział, że w sprawach medycznych nie ma z żoną większych szans. Iwona od kilkunastu lat pracowała jako starsza pielęgniarka na oddziale kardiologicznym. Widziała prawdziwe zawały, udary i ludzi, którzy naprawdę bali się, że nie dożyją rana. Umiała odróżnić chorobę od przedstawienia.
— Mimo wszystko się boi — powiedział ciszej. — Sylwia nie może jej przyjąć. Ma dzieci, remont i ledwo sobie ze wszystkim radzi. Mama mówi, że nocami serce jej kołacze. Tylko na kilka tygodni. Proszę.
Iwona odstawiła łyżeczkę. Kochała Pawła. Był dobrym, uczciwym człowiekiem. Problem zaczynał się dopiero wtedy, gdy dzwoniła Bożena. Przy matce Paweł natychmiast tracił zdrowy rozsądek. Wystarczyło jedno westchnienie w słuchawce i już szukał apteki dyżurnej.
— Dobrze — powiedziała w końcu Iwona. — Może przyjechać.
Paweł rozpromienił się.
— Wiedziałem, że mogę na ciebie liczyć.
— Poczekaj. Jest jeden warunek.
W jej głosie pojawił się ton, który personel szpitala znał aż za dobrze.
— Skoro twoja mama jest tak chora, będziemy ją traktować jak osobę chorą. Żadnej kawy, tłustego jedzenia, soli ani słodyczy. Regularne pomiary ciśnienia, odpoczynek, lekkie ćwiczenia i spacery. Mój dom, moje zasady.
— Jasne, oczywiście.
Paweł kiwał głową tak energicznie, że Iwona omal się nie uśmiechnęła. Nie miał pojęcia, na co właśnie się zgodził.
Część 2: Przyjazd i surowy reżim
Bożena przyjechała następnego dnia, chwilę po południu. Paweł odebrał ją z dworca Łódź Fabryczna, choć matka mogła bez problemu dojechać tramwajem. Wniosła do mieszkania dwie ogromne walizki, dużą torbę i osobną reklamówkę z kosmetykami. Jak na kogoś, kto miał zostać tylko kilka tygodni, była przygotowana wyjątkowo solidnie.
Ledwie przekroczyła próg, przyłożyła dłoń do piersi.
— Och, dzieci, chyba ledwo tu dotarłam. Tak mi dziś słabo. A w pociągu zaduch, tłok. Człowiek nie ma czym oddychać.
Paweł natychmiast zabrał jej płaszcz i poprowadził ją do pokoju gościnnego.
— Usiądź, mamo, zaraz przyniosę wodę.
Bożena opadła na kanapę i poprawiła poduszkę za plecami.
— Może później zrobiłabyś mi, Iwonko, mocną kawę, taką porządną z dwóch łyżeczek, i kilka naleśników. Ze śmietaną najlepiej. Od rana prawie nic nie jadłam.
Iwona stała w drzwiach z rękami skrzyżowanymi na piersi. Na jej twarzy pojawił się łagodny, zawodowy uśmiech.
— Kawę przy takim ciśnieniu?
Bożena zamrugała.
— Jedna filiżanka chyba mi nie zaszkodzi.
— Nie będziemy ryzykować.
Iwona wyjęła z szafki nowy ciśnieniomierz i usiadła obok niej.
— Proszę podwinąć rękaw.
— Teraz?
— Właśnie teraz. Musimy sprawdzić, w jakim jest pani stanie.
Bożena niechętnie wyciągnęła rękę. Aparat zaczął cicho buczeć. Paweł stał obok i patrzył na wyświetlacz z niepokojem. Po chwili pojawił się wynik: 132 na 81.
Iwona uniosła brwi.
— Bardzo ładnie.
— To pewnie chwilowe — mruknęła Bożena. — Rano miałam dużo wyższe.
— Będziemy mierzyć trzy razy dziennie. Rano, w południe i wieczorem. Wszystko zapiszę.
Bożena spojrzała na syna, ale Paweł wyglądał na wyraźnie uspokojonego.
— Widzisz, mamo, Iwona się tobą zajmie.
— A naleśniki? — zapytała ostrożnie Bożena.
— Odpadają. Tak samo śmietana, smażone mięso, kiełbasa, sernik i mocna herbata.
— To co ja mam jeść?
— Na obiad będzie owsianka na wodzie, kotlecik z indyka na parze i gotowana marchewka. Do tego napar z melisy.
Na twarzy Bożeny pojawiło się autentyczne przerażenie.
— Owsianka na obiad?
— Przy problemach z ciśnieniem dieta jest bardzo ważna — wyjaśniła Iwona z troską. — Sama pani przecież mówiła, że sytuacja jest poważna.
Bożena otworzyła usta, ale nic nie powiedziała.
Później, kiedy Paweł rozpakowywał jej walizki, Iwona zajrzała do środka. Sukienki, swetry, trzy pary butów, szlafrok, lokówka, książki i pudełko biżuterii. Jak na ciężko chorą kobietę, która miała przyjechać na krótko, Bożena zabrała pół mieszkania.
Wieczorem dostała małą porcję indyka, warzywa i herbatę bez cukru. Zjadła w milczeniu, spoglądając tęsknie w stronę kuchni, gdzie Paweł chował do szafki ciastka.
O wpół do dziewiątej Iwona weszła do pokoju i zabrała pilota.
— Pora spać. Organizm musi się regenerować.
Bożena patrzyła za nią w osłupieniu. Dopiero wtedy zrozumiała, że nie przyjechała do syna na wygodny odpoczynek. Trafiła do domowego sanatorium, w którym Iwona zamierzała potraktować jej chorobę śmiertelnie poważnie.
Część 3: Codzienny rytuał
Nazajutrz o siódmej trzydzieści rano Bożena obudziła się, bo ktoś energicznie odsunął zasłony.
— Dzień dobry, pani kuracjuszko — powiedziała Iwona pogodnym tonem. — Czas wstawać.
Bożena jęknęła i naciągnęła kołdrę na głowę.
— Iwona, zwariowałaś? Jest środek nocy.
— Jest siódma trzydzieści. Przy problemach z ciśnieniem regularny rytm dnia to podstawa.
Iwona uchyliła okno. Do pokoju wpadło chłodne, poranne powietrze.
— Najpierw pomiar, potem kilka prostych ćwiczeń i krótki spacer wokół osiedla.
Bożena powoli wysunęła twarz spod kołdry.
— Jaki spacer? Mnie serce boli. Ja powinnam leżeć.
— Właśnie dlatego nie wolno pani cały dzień leżeć. Trochę ruchu poprawia krążenie.
— Ale lekarz mówił…
— Świetnie. To dziś zadzwonimy do przychodni i umówimy panią na dokładne badania.
Bożena natychmiast usiadła.
— Nie trzeba od razu robić zamieszania.
— Żadnego zamieszania. Skoro stan jest poważny, trzeba działać odpowiedzialnie. Morfologia, echo serca, konsultacja kardiologiczna przez NFZ. A gdyby wyniki były niepokojące, zawsze można położyć się na oddziale.
Na słowo „oddział” Bożena wyraźnie pobladła.
— Na oddział? Po co?
— Tam będzie pani pod stałą opieką. Regularne pomiary, badania, lekkostrawna dieta. Wszystko jak należy.
— Nie, nie… Chyba aż tak źle ze mną nie jest.
— To doskonale. W takim razie proszę wstać.
Bożena niechętnie spuściła nogi z łóżka. I tak zaczęły się jej codzienne zajęcia.
Iwona ani razu nie podniosła głosu. Nie wypomniała teściowej przesadnych westchnień. Nie zapytała, dlaczego ktoś tak słaby przywiózł trzy pary butów i lokówkę. Zachowywała się tak, jakby każde słowo Bożeny o chorobie traktowała absolutnie poważnie.
Rano mierzyła ciśnienie i zapisywała wynik w zeszycie. Potem zarządzała kilka spokojnych skłonów, krążenie ramion i marsz w miejscu.
— Raz, dwa. Spokojnie, oddychamy.
— Nie mogę oddychać, bo otworzyłaś okno — burczała Bożena.
— Świeże powietrze dobrze pani zrobi.
— Dobrze mi zrobi kawa.
— Kawa podnosi ciśnienie.
— U mnie obniża.
— To bardzo ciekawy przypadek. Koniecznie opowiemy o nim kardiologowi.
Po takich słowach Bożena zwykle milkła. Później wychodziły na spacer. Bożena szła powoli, demonstracyjnie ciężkim krokiem, ale kiedy mijały piekarnię, od razu przyspieszała.
— Czujesz ten zapach? — wzdychała. — Może kupimy choć jedną drożdżówkę?
— Nie możemy.
— To może kawałek sernika?
— Też nie.
— Kawałek kiełbasy?
— Sól, tłuszcz i konserwanty. Odpada.
— Człowiek od takiego leczenia szybciej umrze niż od choroby.
— Proszę się nie martwić. Pilnuję pani bardzo dokładnie.
W domu czekało śniadanie: owsianka, kromka ciemnego pieczywa i twarożek bez soli. Na obiad najczęściej brokuły, kasza albo ryba gotowana na parze. Wieczorem zupa warzywna i melisa.
Bożena próbowała różnych sposobów. Raz zadzwoniła do Pawła i poprosiła, żeby po drodze z pracy kupił jej trochę szynki. Paweł wrócił z torbą, ale Iwona zajrzała do środka.
— Kochanie, przecież mama ma ścisłą dietę.
— To tylko kilka plasterków.
— Przy jej rzekomo niestabilnym ciśnieniu lepiej nie ryzykować.
Paweł spojrzał na matkę z troską.
— Iwona ma rację, mamo. Wytrzymaj trochę.
Bożena zacisnęła usta tak mocno, że prawie zniknęły.
Najgorzej było wieczorami. O wpół do dziewiątej Iwona wyłączała telewizor.
— Jeszcze tylko zobaczę koniec programu — protestowała Bożena.
— Jutro obejrzy pani powtórkę. Ale teraz jest najciekawsze.
— Sen jest ważniejszy. Ekran pobudza, a pani potrzebuje spokoju.
— Przecież ja w dzień odpoczywam.
— W dzień pani odpoczywa, bo w nocy za mało śpi. Musimy przerwać to błędne koło.
Bożena patrzyła na nią z coraz większą niechęcią, ale nie mogła otwarcie zaprotestować. Sama przecież przekonywała wszystkich, że jest ciężko chora.
Część 4: Odkrycie
Minęły dwa tygodnie, potem trzy. Ciśnienie Bożeny pozostawało wzorowe. Apetyt miała doskonały, a podczas spacerów coraz rzadziej pamiętała o powolnym kroku. Mimo to za każdym razem, gdy Paweł wspominał o powrocie do jej mieszkania, od razu przykładała dłoń do piersi.
— Synku, ty naprawdę chcesz mnie teraz odsyłać w takim stanie?
— Nie, mamo, tylko pytam.
— Bo mnie ostatnio znów zakłuło.
— To może jednak umówimy badania — wtrącała Iwona.
— Nie trzeba. To pewnie nerwy.
Miesiąc minął, a Bożena nadal nie zaczęła się pakować. Przeciwnie, rozłożyła kosmetyki w łazience, zajęła pół szafy w przedpokoju i zaczęła narzekać, że w pokoju gościnnym przydałaby się większa komoda. Iwona coraz częściej wracała ze szpitala i czuła, że we własnym mieszkaniu nie ma już miejsca tylko dla siebie i Pawła. Mimo to zachowywała spokój. Wiedziała, że Bożena prędzej czy później popełni błąd.
Stało się to w środę. Po nocnym dyżurze koleżanka zgodziła się ją zastąpić, więc Iwona wróciła do domu znacznie wcześniej niż zwykle. Było kilka minut przed jedenastą. Cicho otworzyła drzwi, zdjęła buty i już miała wejść do sypialni, kiedy nagle się zatrzymała.
W mieszkaniu unosił się wyraźny zapach smażonego kurczaka.
Iwona znieruchomiała w przedpokoju. Smażony kurczak. Nie było żadnych wątpliwości. Zapach był tak wyraźny, że aż zakręciło ją w nosie. Przez ostatnie tygodnie w tym mieszkaniu pachniało głównie gotowanymi warzywami, kaszą i melisą. Kurczaka nikt nie kupował, a już na pewno nie smażył.
Zdjęła kurtkę najciszej, jak potrafiła, i ruszyła w stronę kuchni. Drzwi były lekko uchylone. Ze środka dochodził głos Bożeny, ale nie ten słaby, przeciągły i pełen westchnień, którym od ponad miesiąca przemawiała do Pawła. Teraz mówiła szybko, głośno i z taką energią, jakby właśnie wygrała w totolotka.
— Sylwia, ja już naprawdę nie mogę patrzeć na te brokuły — narzekała, przeżuwając coś ze smakiem. — Wczoraj znowu kasza, przedwczoraj ryba na parze, a ta Iwona chodzi za mną z ciśnieniomierzem jak strażnik więzienny.
Z telefonu ustawionego na stole dobiegł śmiech Sylwii.
— Mamo, przesadzasz. Jeszcze trochę wytrzymaj.
— Tobie łatwo mówić. Ty jesz normalnie, a ja tu prawie na liściach żyję. Dobrze, że Paweł nie wie, że chowam jedzenie w torbie na balkonie.
Iwona zacisnęła usta. Bożena odgryzła kolejny kawałek mięsa.
— Ale kurczak wyszedł mi dziś pierwsza klasa — dodała z zadowoleniem. — Zdążyłam usmażyć, zanim wróci. Ona po nocnym dyżurze zwykle śpi do południa.
— To uważaj, żeby cię nie złapała.
— Nie złapie. Wszystko mam pod kontrolą.
Iwona stała nieruchomo za drzwiami. Po chwili Sylwia odezwała się znowu.
— A lokatorzy zapłacili wczoraj 2800 zł. Równo jak w zegarku. Ten młody informatyk nawet nie trzeba mu przypominać.
— To dobrze, bo ekipa od kuchni chce kolejną zaliczkę.
— Wiem. Przelałam ci 1800. Powinno dojść jeszcze dzisiaj.
Iwonie zrobiło się gorąco. Lokatorzy, kuchnia, przelew. W jednej chwili wszystko ułożyło się w całość.
Bożena nie przyjechała do nich dlatego, że bała się zostać sama. Nie potrzebowała opieki ani pomocy. Swoje dwupokojowe mieszkanie wynajęła, żeby mieć dodatkowy dochód, a u syna urządziła sobie darmowy pobyt.
— Mamo, naprawdę nie wiem, jak ty z nią wytrzymujesz — powiedziała Sylwia.
— A co mam robić? — prychnęła Bożena. — Za mieszkanie nie płacę. Rachunki mnie nie obchodzą. Paweł wszystko kupuje. Trochę się pomęczę i będzie po sprawie. Jak skończycie kuchnię, może wrócę do siebie. Tylko nie za szybko. Skoro umowę podpisałaś na rok, szkoda tracić pieniądze.
— Też tak myślę. A tutaj mam ciepło, jedzenie i syna pod ręką. Tylko ta Iwona wszystko psuje.
Iwona poczuła, jak coś zaciska jej się w gardle. Najbardziej nie bolało jej nawet to, że Bożena ją oszukała. Bolało ją to, co zrobiła Pawłowi. Przez ostatnie tygodnie sprawdzał w nocy, czy matka oddycha. Wracał z pracy z lekami, witaminami i produktami, których podobno potrzebowała. Martwił się o każdy jej grymas, a ona tymczasem spokojnie liczyła pieniądze z wynajmu.
Iwona cofnęła się bezszelestnie. Nie zamierzała urządzać awantury w kuchni. Jeszcze nie. Weszła do pokoju Bożeny i rozejrzała się. Na komodzie leżały kosmetyki, tabletki i dokumenty. Otworzyła pierwszą szufladę. W środku były rachunki, stare recepty i przezroczysta teczka. Wyjęła ją.
Na samej górze leżała umowa najmu. Adres mieszkania Bożeny. Dane najemców. Kwota 2800 zł miesięcznie plus opłaty. I najważniejsze: data. Umowę podpisano cztery dni przed telefonem, w którym Bożena przekonywała Pawła, że ma tak złe ciśnienie, iż nie może zostać sama.
Iwona zrobiła zdjęcia każdej stronie, po czym wróciła do kuchni.
Bożena siedziała przy stole z kawałkiem kurczaka w dłoni. Kiedy zobaczyła synową, zamarła. Mięso wypadło jej na talerz.
— Iwona, ty już wróciłaś?
Natychmiast przyłożyła rękę do piersi.
— Och, coś mi słabo. Chyba cukier mi spadł. Musiałam coś zjeść.
Iwona położyła umowę na stole.
— Mam świetną wiadomość.
Bożena spojrzała na dokument i pobladła.
— Jaką?
— Leczenie zakończyło się pełnym sukcesem. Dieta, spacery i gimnastyka zadziałały. Jest pani wystarczająco zdrowa, żeby smażyć kurczaka, wynajmować mieszkanie i finansować kuchnię Sylwii.
— Grzebałaś w moich rzeczach?
— Szukałam wyjaśnienia i znalazłam.
— To moje mieszkanie i moje pieniądze.
— Owszem. A to jest mój dom.
Iwona mówiła spokojnie, ale w jej głosie nie było już ani odrobiny łagodności.
— Skoro była pani na tyle zdrowa, żeby podpisać umowę, pobierać czynsz i planować remont córki, jest pani też na tyle zdrowa, żeby ponieść konsekwencje swoich decyzji.
Bożena zerwała się z krzesła.
— Paweł ci na to nie pozwoli.
Iwona podniosła telefon.
— Właśnie wysłałam mu zdjęcia umowy.
Bożena patrzyła na nią bez słowa.
— Ma pani kilka godzin na spakowanie rzeczy — dodała Iwona. — Domowe sanatorium zostaje dziś zamknięte.
Część 5: Konsekwencje i cisza
Paweł wrócił do domu niespełna godzinę później. Drzwi otworzyły się tak gwałtownie, że aż uderzyły o ścianę. Wpadł do przedpokoju bez słowa, blady, z rozpiętym płaszczem i przekrzywionym krawatem. Oddychał ciężko, jakby całą drogę z pracy przebiegł.
Bożena siedziała na krześle obok dwóch spakowanych walizek. Przez chwilę próbowała wyglądać na chorą, ale kiedy zobaczyła twarz syna, opuściła rękę z piersi.
Paweł spojrzał najpierw na nią, potem na Iwonę.
— To prawda? — zapytał cicho. — Wynajęłaś mieszkanie?
Bożena poruszyła się niespokojnie.
— Synku, ja ci wszystko wyjaśnię…
— Odpowiedz.
— Tak. Wynajęłam… ale przecież nic złego nie zrobiłam.
Paweł patrzył na nią, jakby jej nie poznawał.
— Mówiłaś, że nie możesz zostać sama, że boisz się, że coś ci się stanie. Dzwoniłaś do mnie w nocy i mówiłaś, że serce ci wali.
— Bo czasem naprawdę źle się czułam.
— A cztery dni wcześniej podpisałaś umowę na rok.
Bożena zacisnęła dłonie na torebce.
— Sylwia potrzebowała pieniędzy. Ma dzieci, remont, wydatki. Wiesz, ile teraz wszystko kosztuje? A ja nie mam wydatków. Wy jesteście we dwoje. Macie większe mieszkanie. Oboje pracujecie. Tobie łatwiej.
Paweł aż cofnął głowę.
— Łatwiej?
Jego głos wciąż był spokojny, ale właśnie ten spokój brzmiał najgorzej.
— Przez ponad miesiąc jeździłem po aptekach. Kupowałem ci leki, witaminy, ciśnieniomierz. Wstawałem w nocy, żeby sprawdzić, czy oddychasz. Bałem się odbierać telefon, bo myślałem, że usłyszę, że jesteś w szpitalu.
Bożena odwróciła wzrok.
— Nie prosiłam cię o wszystko.
— Prosiłaś o opiekę. O to, żebyśmy cię przyjęli. I dostałaś ją.
Iwona stała z boku, nie wtrącała się. Nie potrzebowała dodawać niczego od siebie.
Bożena spojrzała na nią z pretensją.
— To ona cię przeciwko mnie nastawiła?
Paweł pokręcił głową.
— Nie. Ona jako jedyna potraktowała twoje słowa poważnie.
W przedpokoju zapadła cisza. Iwona odezwała się dopiero po chwili.
— Bożeno, ja nie chciałam pani upokorzyć. Skoro mówiła pani, że jest chora, zapewniłam pani warunki odpowiednie dla chorej osoby: dietę, spokój, ruch i kontrolę ciśnienia.
— Dręczyłaś mnie.
— Dokończyłam historię, którą sama pani zaczęła. Jeżeli ktoś twierdzi, że jest ciężko chory, nie może jednocześnie domagać się kawy, smażonego mięsa i życia bez żadnych zasad. A jeżeli przyznaje, że jest zdrowy, nie może dalej korzystać z cudzej troski i strachu.
Paweł podniósł jedną z walizek.
— Jedziemy.
Bożena poderwała się z miejsca.
— Dokąd?
— Do Sylwii.
— Nie mogę do niej jechać. Tam jest remont. Dzieci nie dają chwili spokoju.
— Powiedziałaś, że jej pieniądze są bardziej potrzebne. Skoro tak, to teraz ona cię przyjmie.
— A moje mieszkanie?
— Wynajęłaś je na rok.
— Nie mogę zerwać umowy. Musiałabym oddać kaucję i zapłacić karę.
Paweł spojrzał na nią bez cienia współczucia.
— To są konsekwencje twojej decyzji.
Bożena jeszcze przez chwilę próbowała protestować, ale Paweł wziął drugą walizkę i otworzył drzwi.
Sylwia nie była zachwycona. Później Iwona dowiedziała się od Pawła, że kiedy zobaczyła matkę w progu, pierwsze, co powiedziała, brzmiało: „Ale na jak długo?”
W mieszkaniu trwał remont. W salonie stały kartony, w przedpokoju leżały listwy, a dzieci biegały między pokojami i krzyczały od rana do wieczora. Wolnego łóżka nie było, więc Bożena dostała rozkładaną leżankę w kuchni. Dokładnie obok nowych frontów szafek, na które przekazywała pieniądze.
Pierwszej nocy prawie nie spała. Jedno z wnucząt obudziło się przed świtem, drugie rozlało sok na jej kapcie. Rano Sylwia poprosiła, żeby odebrała dzieci ze szkoły, a po południu ugotowała zupę.
— Przecież źle się czuję — próbowała protestować Bożena.
— Mamo, sama mówiłaś, że Iwona przesadza z tą chorobą — odpowiedziała Sylwia. — Poza tym ja muszę pilnować remontu.
W kolejnych dniach Bożena robiła zakupy, gotowała, składała pranie i wycierała kurz po ekipie remontowej. Nagle serce przestało przeszkadzać jej w noszeniu siatek i bieganiu za wnukami.
Tymczasem w mieszkaniu Iwony i Pawła zapanowała cisza. Nikt nie wołał o spokój, nikt nie narzekał na kolację. Telewizor nie grał do późna, a ciśnieniomierz wrócił do szuflady.
Pewnego wieczoru Paweł usiadł obok Iwony na kanapie.
— Przepraszam — powiedział. — Byłem ślepy.
Iwona oparła głowę na jego ramieniu.
— Byłeś synem, który się bał.
— A ty od początku wiedziałaś.
— Podejrzewałam. Ale gdybym zaczęła krzyczeć, mama zrobiłaby z siebie ofiarę. Musiała sama pokazać, że kłamie.
Paweł westchnął.
— Już nigdy nie zgodzę się na żadne „tylko na kilka tygodni”.
Iwona uśmiechnęła się lekko.
Nie wygrała awanturą ani zemstą. Nie musiała nikogo poniżać. Po prostu potraktowała kłamstwo Bożeny z całą powagą i doprowadziła je do logicznego końca.
