Meksyk i Stany Zjednoczone odetchnęły z ulgą, gdy jeden z najgroźniejszych przestępców w historii obu krajów został ostatecznie osadzony za kratami. Joaquín Archivaldo Guzmán Loera, znany światu jako El Chapo, przeszedł drogę od biednego chłopca z gór Sinaloa do najpotężniejszego narkobarona Meksyku, by ostatecznie zakończyć życie na wolności w więzieniu o zaostrzonym rygorze we Florence w Kolorado. Jego historia to opowieść o ambicji, przemocy i zdradzie, która przez dekady fascynowała i przerażała jednocześnie.
Urodzony 4 kwietnia 1957 roku w niewielkiej miejscowości La Tuna de Badiraguato w stanie Sinaloa, Guzmán dorastał w skrajnej biedzie. Jego ojciec zajmował się uprawą fasoli oraz pasterstwem bydła, a młody Joaquín już jako dziecko zarabiał na własne potrzeby, sprzedając kradzione pomarańcze z okolicznych upraw. Wpływ ojca był tak silny, że w trzeciej klasie szkoły podstawowej porzucił naukę, by pomóc w utrzymaniu domu i rodzeństwa.
Przełomowy moment w życiu przyszłego narkobarona nastąpił w 1970 roku, gdy w domu Guzmánów pojawił się Pedro Avilés Pérez, znany jako El León de la Sierra, czyli lew z gór. Był on wujem Joaquína oraz twórcą lokalnej siatki szmuglerskiej zajmującej się przemytem konopi i maku do stolicy stanu Sinaloa, a później na północ kraju. Zaproponował rodzinie Guzmánów porzucenie upraw fasoli na rzecz konopi i maku, na które w Stanach Zjednoczonych występował olbrzymi popyt.
To właśnie wuj nadał młodemu Joaquínowi pseudonim, który przylgnął do niego na całe życie. Widząc chłopca wyróżniającego się niewielkim wzrostem i niedowagą na tle reszty rodziny i rówieśników, nazwał go El Chapo, co w wolnym tłumaczeniu oznacza mały. Pseudonim ten stał się znakiem rozpoznawczym jednego z najgroźniejszych przestępców w historii Meksyku.
Dzięki współpracy z Pedro Avilésem Pérezem rodzina Guzmánów szybko się wzbogacała, jednak większość funduszy z nielegalnych interesów była trwoniona przez ojca El Chapo na alkohol i prostytutki. W 1972 roku młody Guzmán postanowił działać na własny rachunek, angażując do tego przedsięwzięcia swoich bliskich kuzynów. Bracia Beltrán Leyva z La Palma oraz El Chapo stworzyli w paśmie górskim własną plantację konopi.
Informacje o prowadzonym interesie trafiły do wuja Guzmána, który widząc ambicje młodego El Chapo, zaproponował mu udział w swojej siatce przestępczej. Tak rozpoczęła się kariera, która przez kolejne dekady będzie budzić postrach wśród meksykańskich i amerykańskich służb. Od 1974 roku siedemnastoletni El Chapo rozpoczął proces budowania własnego nazwiska w świecie przestępczym.
Po dołączeniu do organizacji wuja El Chapo poznał nie tylko tajniki przemytu, ale również strukturę panującą w grupie. Zaprzyjaźnił się z Hectorem Luisem Palmą Salazarem, zwanym El Güero, który był człowiekiem Miguela Ángela Félixa Gallardo, znanego jako El Padrino, czyli ojciec chrzestny. Félix Gallardo oraz Avilés Pérez byli współpracownikami i razem zarządzali organizacją.
W późniejszym czasie organizacja zainwestowała we flotę lotniczą, w co Pedro Avilés Pérez zaangażował El Chapo. Jego instynkt przywódczy szybko pokazał, że jest świetnym liderem i menadżerem. W tym samym czasie rząd Stanów Zjednoczonych zaangażował się w walkę z epidemią heroiny, która zalewała ulice i pochłaniała w uzależnienie młodych ludzi.
Jako priorytet wyznaczono walkę z dystrybutorami, co oznaczało jedno — wojnę.
Początek walki z policją i rządem rozpoczął się w 1977 roku, a jego eskalacja miała miejsce rok później. Wówczas doszło do zasadzki na jednego z liderów organizacji, Pedro Avilésa Péreza. Strzelanina trwała blisko godzinę, a przeważające oddziały policji i wojska pokonały oponentów.
Sam Avilés Pérez poniósł śmierć, co otworzyło nowy rozdział w historii meksykańskiego świata przestępczego.
Po śmierci Pedro Avilésa Péreza niekwestionowanym liderem organizacji stał się Miguel Ángel Félix Gallardo. Przeniósł się on wraz z najbliższymi ludźmi do Guadalajary w stanie Jalisco i stamtąd dowodził rozległą siatką przemytników nazwaną kartelem z Guadalajary. Interesy wuja przejął El Chapo, stając się jednocześnie człowiekiem El Padrino.
To właśnie dzięki tej znajomości El Chapo uzyskał najwięcej i rozwinął swój interes. Wraz z El Güero Palma Salazarem oraz Ismaelem Zambadą, znanym jako El Mayo, czyli Mocny, zajmował się interesami w stanie Sinaloa. W 1984 roku siła organizacji rosła, jednocześnie wzbogacając kieszeń El Chapo.
Jego operacje i strategie pozwalały na rozwijanie szlaków przemytniczych.
W tym samym roku nad kartelem z Guadalajary stanęły ciemne chmury. W organizacji doszło do podejrzeń o współpracę. Wielkie pole uprawy konopi w Chihuahua, nazwane Rancho Búfalo, liczące 540 hektarów, zostało zlokalizowane i zniszczone przez służby wojskowe.
Według informacji policji w tym samym czasie w tym miejscu miał znajdować się El Chapo, czekający na spotkanie z Enrique Kiki Camareną.
Kiki Camarena był współpracownikiem kartelu z Guadalajary, blisko pracującym z Rafaelem Caro Quintero, znanym jako El Príncipe, czyli książę. Nie wiadomo, jakimi źródłami, ale informacja o zdradzie Kikiego trafiła do gangsterów, a ci porwali go, a następnie torturowali blisko 30 godzin, by poznać prawdę. Podczas tortur dowiedzieli się, że Kiki Camarena to tak naprawdę agent amerykańskich służb rozpracowujących kartel z Guadalajary.
Finałem porwania i tortur było morderstwo agenta DEA. Po tym morderstwie nastąpiły strzelaniny i aresztowania pomiędzy członkami kartelu z Guadalajary a oddziałem wojsk amerykańskich przy współpracy z oddziałem wojsk meksykańskich. Zakończyło się to aresztowaniem Miguela Ángela Félixa Gallardo oraz jego bliskich współpracowników — Rafaela Caro Quintero i Ernesto Fonseca Carrillo, znanego jako Don Neto.
Po aresztowaniach wśród byłych ludzi El Padrino nastąpił rozłam i podział terytorialny. Stan Tijuana został przyjęty przez najbliższych kuzynów dawnego bossa, mianowicie rodzinę Arellano Félix, tworząc kartel Tijuana. Stan Chihuahua przyjął Vicente Carrillo Fuentes, El Viceroy.
Guadalajara przypadła Miguelowi Caro Quintero, tworząc kartel Sonora. Natomiast stan Sinaloa przyjął El Chapo wraz z El Güero oraz El Mayo, tworząc kartel Sinaloa.
Początkowo wszystkie odłamy działały wspólnie w interesie przemytniczym. Pokój trwał do 1989 roku, w którym to skazano El Padrino, a ten w ramach wytypowania swojego następcy wskazał El Señora Arellano Félix. To natomiast nie spodobało się pozostałym, a szczególnie triumwiratowi Sinaloa.
Wojna rozpoczęła się w momencie, gdy El Chapo wysłał na rozmowy pokojowe do braci Arellano Félix swojego człowieka, Armando Lópeza, zwanego El Rayo. Ten został zamordowany, a w przeciągu kilku dni zamordowano również jego rodzinę i kuzynów.
W niedługim czasie bracia Arellano Félix zwerbowali lokalnego dealera z Wenezueli o imieniu Enrique Rafael Clavel Moreno w celu uwiedzenia i wyciągnięcia informacji od żony El Güero Palma Salazara. Konspiracja udała się, a finalnie żona gangstera została zamordowana. Jej głowa została wysłana na adres El Güero wraz z nagraniem na kasecie VHS, gdzie jego dwójka dzieci została zrzucona z klifu.
W czasie wojny były dwa nieudane zamachy na El Chapo oraz El Güero, a także dwa nieudane zamachy na braci Arellano Félix. Wojna trwała do 1993 roku i pochłonęła blisko 200 osób, a ostatnią ofiarą był kardynał Juan Jesús Posadas Ocampo. To, co łączyło kardynała z El Chapo, był samochód, którym się poruszali — Mercury Grand Marquis.
Ten samochód był powodem zamachu.
Grupa zabójców źle zidentyfikowała pasażera pojazdu na podstawie wcześniejszych informacji o tym, że na lotnisku w Guadalajarze ma wylądować samolot, na którego pokładzie miał znajdować się El Chapo. Informacje o ruchach El Chapo nie były błędne, bowiem Guzmán znajdował się w tym samym czasie na lotnisku, lecz o egzekucji na kardynale dowiedział się w trakcie opuszczania samolotu. Momentalnie zniknął i zaczął się ukrywać.
El Chapo zniknął z życia publicznego i ukrywał się. W końcu szczęście się od niego odwróciło. Pod fałszywym imieniem i nazwiskiem Jorge Pérez podróżował pomiędzy różnymi miastami, aż w końcu został schwytany w Gwatemali.
Zatrzymanie El Chapo obiło się echem w mediach. Był to rok 1993. Walka meksykańskiego rządu z królami przemytu miała już charakter publiczny, nieco propagandowy.
El Chapo był jednym z pierwszych bossów, którego ostentacyjnie przed skazaniem pokazano mediom krajowym, ale również w Ameryce Północnej. Umieszczono go w więzieniu Altiplano i osadzono na 20 lat. W tym czasie wytypował swoich następców.
Byli to jego kuzyni, bracia Beltrán Leyva, którzy lojalnie reprezentowali jego interesy. W 1995 roku schwytano jego współpracownika i drugiego z liderów kartelu Sinaloa, El Güero. Od tego momentu El Chapo stał się niekwestionowanym liderem potężnego konsorcjum, jakim jest kartel Sinaloa.
El Chapo uśpił czujność władz Meksyku i Stanów Zjednoczonych swoją odsiadką. Jednakże miał plan ucieczki z więzienia. Zrealizował go w 2001 roku.
Opłacając strażnika więziennego, ukrył się w wózku transportowym. Strażnik przetransportował go z celi aż do swojego prywatnego samochodu, po czym wywiózł do miejsca kryjówki. Gdy kuzyni El Chapo, bracia Beltrán Leyva, byli wdrożeni w działania kartelu i znali techniki oraz możliwości przemytnicze, postanowili działać niezależnie od swoich mocodawców.
Współpracowali z organizacjami, z którymi kartel Sinaloa był skonfliktowany, w tym w szczególności z Los Zetas, jednocześnie poddając w wątpliwość władzę El Chapo. To spowodowało eskalujący konflikt, który przerodził się w wojnę, a finalnie w odseparowanie więzów krwi. Bracia Beltrán Leyva stworzyli własną organizację nazywaną kartelem Beltrán Leyva.
El Chapo utrzymywał kontakt ze swoimi największymi współpracownikami, szczególnie z hurtownikami ze Stanów Zjednoczonych. Jednymi z nich byli bliźniacy Flores, Margarito i Pedro. Byli oni ulubieńcami El Chapo, a ich znajomość była tak zażyła, że ukrywający się przed wymiarem sprawiedliwości Margarito razem ze swoją żoną Valeri żył wraz z Guzmánem w jego rezydencji.
Ukrywający się El Chapo żył ze swoją czwartą żoną, Emą Coronel Aispuro, bratanicą swojego wspólnika Nacho Coronela. Triángulo Dorado, czyli złoty krąg, które otaczało miasta Sinaloa, Durango oraz Chihuahua, stało się jego przekleństwem. To upodobanie do złotego kręgu go zgubiło.
15 lutego 2014 roku obserwacja wojsk meksykańskich zidentyfikowała El Chapo na imprezie rodzinnej.
Wówczas śledzili go dronami wojskowymi do miejsca, gdzie się ukrywał. Mając te informacje, wojsko meksykańskie przy pomocy wojsk amerykańskich 22 lutego 2014 roku przeprowadziło nalot na hotel w rejonie Mazatlán. Aresztowano wówczas El Chapo i jego czwartą żonę.
Na miejscu były również ich dwie córeczki. W szybkim czasie do mediów społecznościowych trafił film z tej akcji, a meksykański prezydent Enrique Peña Nieto oznajmił, że nastąpi szybka ekstradycja El Chapo do Stanów Zjednoczonych w celu uniknięcia powtórki z 1993 roku.
Guzmán został osadzony w tym samym więzieniu, z którego już raz uciekł, czyli w Altiplano. Dokładnie 11 lipca 2015 roku Guzmán zniknął. Nagrania z kamer w celi zanotowały, jak El Chapo o godzinie 20:52 wchodzi do kącika sanitarnego, po czym kuca i już nie pojawia się.
Okazało się, że jego ludzie wydrążyli tunel, który mierzył blisko półtora kilometra. Posiadał szyb wentylacyjny, oświetlenie, szyny, po których poruszał się pojazd, a także awaryjny korytarz w razie namierzenia konspiracji.
Te same korytarze w późniejszych latach staną się domeną przerzutu kontrabandy pomiędzy granicami obu krajów. Ponownie El Chapo stał się wolnym człowiekiem, który zadrwił z systemu. W tym samym roku El Chapo oszukał ponownie system i zdobył szeroki rozgłos.
Nagranie z zatrzymania stało się wiralem. Każdy powtarzał jego pseudonim, idealizując go, tworząc wokół niego jeszcze większą otoczkę, a przy tym nadając tajemniczość jego personie.
Była to niechciana z pewnością przez Guzmána atencja, ale stała się nieunikniona z racji poczynań, których dokonał. Powstawały piosenki, filmy, ubrania, biżuteria. El Chapo w tym samym czasie podróżował w celu uniknięcia ponownego aresztowania.
Wiadome jest, że spotykał się z przedstawicielami organizacji paramilitarnej FARC, przedstawicielami legendarnego kolumbijskiego kartelu Cali, ale odważył się również na spotkanie z reporterami.
Był to jego pierwszy, a zarazem jedyny wywiad, którego udzielił. Spotkał się z prezenterką telewizyjną Kate del Castillo oraz aktorem Seanem Pennem w 2016 roku. Całość ukazana została na nagraniu, gdzie Guzmán dumnie mówi o swoim życiu, o kodeksie postępowania, o tym, jak stał się słynnym El Chapo.
Do roku 2016 El Chapo był na językach wszystkich, w każdym kraju. Nie wiedział jednak, że DEA i rząd meksykański planują raz na dobre zakończyć jego działalność, mając w rękach prawdziwego asa.
To właśnie 8 stycznia 2016 roku został namierzony w miejscowości Los Mochis w stanie Sinaloa przez meksykańskie wojsko przy asyście amerykańskich służb. Gdy służby przygotowywały szturm na jego lokację, nastąpiła strzelanina pomiędzy wojskiem a ludźmi El Chapo, a on sam próbował uciekać specjalnie przygotowanym tunelem. Zatrzymano go dopiero 20 kilometrów dalej w miejscowości Juan José Ríos.
Wraz z nim zatrzymano jego najbliższego współpracownika, Orso Ivana Gastélum Cruza, znanego jako El Cholo.
Przetransportowano go po raz trzeci do tego samego więzienia, z którego dwukrotnie uciekał — Altiplano. Oficjalnie ekstradowany 19 stycznia do Stanów Zjednoczonych, El Chapo był poszukiwany przez sześć stanów w celu realizacji procesów karnych. Finalnie został osadzony w Metropolitan Correctional Center w Nowym Jorku.
20 stycznia został uznany za niewinnego wszystkich 17 zarzucanych przestępstw. Informacja wywołała skandal, a prokuratorzy złożyli wnioski odwoławcze.
Prokuratorzy szykowali asa w postaci jego dawnych współpracowników. Pierwszymi z nich byli bliźniacy Flores. Margarito Flores w trakcie prowadzenia rozmów z El Chapo nagrywał je.
Nie znaleziono powodu nagrań tych rozmów. Można jedynie snuć domysły, że chodziło o zabezpieczenie się przed wieloletnim wyrokiem i doprowadzenie do ugody z prokuratorem w razie wpadki przy własnych interesach. Rozmowy były prowadzone w języku hiszpańskim, a rozmówcy posługiwali się specjalnym kodem.
Podczas rozprawy 20 listopada 2017 roku Margarito i Pedro Flores, powołani na świadków koronnych w sprawie, opowiadali o interesach El Chapo, które prowadzili już od roku 2002. Podczas kolejnych rozpraw wyłoniono kolejnego asa. Był nim syn El Mayo, Vicente Zambada Niebla, znany jako El Vicentillo, który po przyjęciu ugody z prokuratorem 8 listopada 2018 roku zeznawał przeciwko El Chapo.
Opisał swoją rolę w strukturach kartelu Sinaloa jako logistyka, a także o roli przywódczej El Chapo.
31 stycznia 2019 roku proces dobiegł końca. Przysięgli, którzy występowali w procesie jako niejawni, wydali werdykt winny. El Chapo został skazany na dożywocie plus 30 lat oraz zajęcie mienia w wysokości blisko 13 miliardów dolarów.
W przeciągu doby został przetransportowany do więzienia o zaostrzonym rygorze we Florence w stanie Kolorado, gdzie jest monitorowany przez 24 godziny na dobę.
Jego żona Emma Coronel przyjęła ugodę z prokuratorem 6 czerwca 2021 roku i została skazana na 3 lata za pomoc w ucieczce z 2015 roku oraz kwestie księgowe w kartelu Sinaloa. Rolę oraz wpływy po El Chapo przejęli jego synowie. Iván Archivaldo, znany jako El Chapito, Jesús Alfredo, znany jako El Gordo, oraz Ovidio, znany jako El Ratón.
Na trzech synów El Chapo mówiono Los Chapitos, a ich szeregi zasili ludzie wierni El Chapo.
Jako główny cel obrali El Mayo, którego oskarżyli o zdradę ich ojca. Wojna w szeregach kartelu Sinaloa trwa do dziś, choć niekwestionowanym liderem pozostaje El Mayo Zambada, który stał się numerem 2 na liście poszukiwanych narkobarónów. Aktualnie kartel Sinaloa stracił potęgę, jaką posiadał jeszcze dekadę temu, kosztem znacznie potężniejszego kartelu z Jalisco, nazywanego Cartel de Jalisco Nueva Generación, którego liderem jest aktualny numer 1 na listach DEA — El Mencho.